हिन्दु हरुको महान पर्व बिजयादशमी किन मनाइन्छ ?

विश्व निधी अर्याल

भरतपुर असोज ४ २०८३   नेपालीहरूको महान् चाड बिजयादशमी (दसैँ) हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मनाउने सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो।

यो पर्व विशेष गरी असोज वा कात्तिक महिनामा प्रतिपदा (घटस्थापना) देखि पूर्णिमा (कोजाग्रत पूर्णिमा) सम्म १५ दिनसम्म धूमधामका साथ मनाइन्छ।

बिजयादशमी मुख्य गरी असत्यमाथि सत्यको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने गरिन्छ।

बिजयादशमीको धार्मिक तथा पौराणिक पृष्ठभूमि यो पर्व मनाउनुको पछाडि दुईवटा मुख्य पौराणिक मान्यताहरू रहेका छन्: •

महिषासुर वध:     नवदुर्गा भवानीले संंसारलाई आतङ्कित पार्ने क्रूर राक्षस महिषासुरको वध गरी देवता र मानव जातिलाई मुक्ति दिलाएको खुसीयालीमा यो पर्व मनाइन्छ। •

रावण वध:        त्रेतायुगमा भगवान् श्रीरामले लङ्काका राजा रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिन पनि विजयादशमी नै हो। त्यसैले यसलाई असत्यमाथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ।

पर्व मनाउने मुख्य विधि र दिनहरू दसैँ १५ दिनको भए तापनि यसका केही विशेष दिनहरू तलका छन्: • घटस्थापना (पहिलो दिन): यस दिन घरघरमा जमरा राखिन्छ। घडा (कलश) स्थापना गरी शैलपुत्री देवीको पूजा गरिन्छ र जौ, मकै वा गहुँ छरेर जमरा उमारिन्छ। • फूलपाती (सातौँ दिन): यस दिन गोरखा दरबारबाट ल्याइएको फूलपाती काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारमा भित्र्याइन्छ।

देशभरका घरहरूमा पनि शुभ साइतमा फूलपाती भित्र्याउने चलन छ। • महाअष्टमी र महानवमी (आठौँ र नवौँ दिन): यी दिनहरूमा भगवती दुर्गाका विभिन्न रूपहरूको पूजा-आराधना गरिन्छ।

सवारी साधन, हातहतियार र कलकारखानाको पूजा पनि यसै दिन गरिन्छ।

• विजयादशमी (दसौँ दिन): यो दसैँको मुख्य दिन हो। यस दिन मान्यजन र श्रेष्ठ व्यक्तिहरूको हातबाट दही र अक्षता मुछिएको रातो टीका तथा पहेँलो जमरा लगाएर आशीर्वाद लिइन्छ। यो क्रम कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्छ। 

कोजाग्रत पूर्णिमा (पन्ध्रौँ दिन): दसैँको अन्तिम दिन लक्ष्मी पूजा गरिन्छ। यस दिन राति जाग्राम बस्ने मानिसलाई लक्ष्मीले धनधान्य दिन्छिन् भन्ने विश्वास छ। दसैँको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व • पारिवारिक मिलन: रोजगारी, अध्ययन वा अन्य सिलसिलामा टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू यस पर्वमा घर फर्कन्छन्।

यसले आपसी प्रेम र सद्भाव बढाउँछ। • सामाजिक सद्भाव: समाजमा रहेका साना-ठूला, धनी-गरिब सबैले एकैसाथ रमाउने भएकाले यसले सामाजिक एकता सुदृढ बनाउँछ। • पिङ र रमाइलो: दसैँमा लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ खेल्ने चलन छ। वर्षमा एकपटक धर्ती छोड्नुपर्छ भन्ने जनविश्वासका कारण पिङ खेल्ने गरिन्छ। • परम्परागत खानपान: यस पर्वमा नयाँ लुगा लगाउने र मीठा-मीठा परिकारहरू (विशेष गरी मासु, सेलरोटी) खाएर रमाइलो गरिन्छ।