घरमा प्रयोग हुने स्यानिटाइजर र डिसइन्फेक्टेन्टमा लुकेको अदृश्य खतरा

वासिङ्टन स्टेट युनिभर्सिटीस्थित प्याट्रिसिया हन्टका प्रयोगशालामा मुसाहरूले गम्भीर जन्मदोष (अनुहारको विकृति र पछाडिको भाग नभएका) सहितका भ्रूणहरू गुमाउन थालेपछि वा प्रजनन गर्नै नसक्ने भएपछि, हन्टले तत्काल यसको कारण खोज्न थालिन्।

उनले यस्तै रहस्यमय घटना पहिले पनि देखेकी थिइन्।

 

 

वर्षौँअघि ओहायोस्थित उनको पुरानो प्रयोगशालामा, मुसाको अण्डा र भ्रूणका क्रोमोजोमहरू अनौठो तरिकाले विभाजित हुन थालेका थिए। यसले डाउन सिन्ड्रोम र अन्य क्रोमोजोम सम्बन्धी विकारहरू निम्त्याउन सक्ने आनुवंशिक त्रुटिहरू सिर्जना गरेको थियो।

 

हन्ट र उनको टोलीले अन्ततः यी आनुवंशिक परिवर्तनहरूको कारण जनावरहरू राखिने पोलिकार्बोनेट खोरहरू खिइने नयाँ सफाइ विधिलाई मानेका थिए। प्लास्टिक कुहिँदै जाँदा, मुसाहरू एक रसायनको सम्पर्कमा पुगेका थिए जसलाई अहिले एस्ट्रोजेनको नक्कल गर्ने र शरीरको हर्मोन प्रणाली बिगार्ने ‘बिस्फेनोल ए’ (बीपीए) को रूपमा चिनिन्छ।

 

अन्जानमै, हन्ट मानिसमा कसरी बीपीएले क्रोमोजोम र प्रजनन सम्बन्धी समस्याहरू (बाँझोपन, भ्रूणको असामान्यता, कम जन्म तौल, र शिशु तथा बालबालिकामा मस्तिष्क र व्यवहार सम्बन्धी विकार) निम्त्याउन सक्छ भनेर पत्ता लगाउने पहिलो वैज्ञानिक बनेकी थिइन्।

 

करिब एक दशकपछि, आफूलाई ‘आकस्मिक विष विज्ञान विशेषज्ञ’ भन्न रुचाउने हन्टले फेरि आफ्नो प्रयोगशालामा भएको प्रजनन संकटको कारण अर्को अप्रत्याशित रसायन ‘क्वाटरनरी अमोनियम कम्पाउन्ड्स’ (क्यूएसी) सँगको सम्पर्कलाई ठहर्याइन्।

 

 

कीटनाशकको रूपमा वर्गीकृत क्यूएसी घर, कार्यालय, डेकेयर सेन्टर, विद्यालय, नर्सिङ होम र अस्पतालहरूमा बारम्बार प्रयोग हुने धेरै लोकप्रिय ह्यान्ड स्यानिटाइजर र डिसइन्फेक्टेन्ट (संक्रमणनाशक) हरूका सक्रिय तत्त्व हुन्। यी यौगिकहरू बेबी वाइप्स, एयर फ्रेसनर, लुगा धुने सामग्री, आइ ड्रप, नेजल स्प्रे र स्याम्पु, माउथवाश तथा टुथपेस्ट जस्ता व्यक्तिगत हेरचाहका उत्पादनहरूमा पनि पाइन्छन्।

सन् १९१६ मा विकास भई १९४० को दशकसम्ममा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेका क्यूएसीलाई लामो समयसम्म निर्देशन अनुसार प्रयोग गर्दा हानिकारक नहुने मानिएको थियो (ठीक बिस्फेनोल जस्तै)। यद्यपि, नयाँ अनुसन्धानहरूले यो निष्कर्षलाई चुनौती दिइरहेका छन्।

वासिङ्टन स्टेट युनिभर्सिटी, पुलम्यानको स्कुल अफ मोलिक्युलर बायोसाइन्सेसकी रिजेन्ट्स प्रोफेसर हन्टले भनिन्, ‘मानव रगतमा क्यूएसी फेला पार्न सकिन्छ भन्ने कुरा अब हामीलाई थाहा छ। साथै बढ्दो बाँझोपनको समस्या पनि छ, र मुसाहरूमा गरिएका अध्ययनका आधारमा मलाई लाग्छ यसमा क्यूएसी को पनि हात छ।’

‘यी क्यूएसीले सबै कुरा मार्ने भएकोले उत्कृष्ट मानिन्छन्, तर यसको अर्थ मानिसहरूका लागि यो प्रयोग गर्न सुरक्षित छ भन्ने पक्कै होइन।’

• ‘सर्वसाधारणलाई यसबारे केही थाहा नभएकोमा चिन्ता’

विगत एक दशकमा प्रयोगशाला र जनावरहरूमा गरिएका अध्ययनहरूले इन्फ्लामेसन, प्रतिरक्षा र श्वासप्रश्वास प्रणाली, प्रजनन हर्मोन र विकासशील मस्तिष्कमा क्यूएसी को प्रभावबारे चिन्ता बढाएका छन्।

एटलान्टास्थित एमोरी युनिभर्सिटीको रोलिन्स स्कुल अफ पब्लिक हेल्थकी सहायक प्राध्यापक अमिना सलामोभाका अनुसार यी यौगिकहरूले दम र दीर्घकालीन फोक्सोको रोगलाई अझ बल्झाउँछन्, ‘विशेषगरी व्यावसायिक सेटिङहरूमा जहाँ यिनीहरूको सबैभन्दा बढी अध्ययन गरिएको छ।’

प्रारम्भिक अध्ययनहरूले मानव रगतको सेरम, आमाको दुध, पिसाब र दिसामा क्यूएसी फेला पारेका छन्। मानव कोषिका र जनावरहरूको अध्ययनका आधारमा, क्यूएसी ‘मुटु, मिर्गौला, पाचन प्रणाली र फोक्सोमा पनि जम्मा हुन सक्ने’ कुरा यी यौगिकहरूको अध्ययन गरिरहेका सियाटलस्थित युनिभर्सिटी अफ वासिङ्टन स्कुल अफ फार्मेसीका सह-प्राध्यापक लिबिन सुले बताए।

सन् २०२४ मा मानव तन्तुमा गरिएको एक अध्ययन अनुसार यी रसायनहरूले मस्तिष्क र मेरुदण्डका माइलिन निर्माण गर्ने कोशिकाहरूलाई पनि हानि पुर्‍याउन सक्छन्। माइलिनले बिजुलीको तारमा रबरको आवरणले जस्तै काम गर्छ, जसले न्युरोनहरूलाई छिटो सञ्चार गर्न मद्दत गर्छ।

क्लिभल्यान्डस्थित केस वेस्टर्न रिजर्भ युनिभर्सिटीका आनुवंशिकी र स्नायु विज्ञानका प्राध्यापक तथा अध्ययनका प्रमुख लेखक पल टेसारले भने, ‘त्यो सुरक्षात्मक माइलिन आवरण बिना, स्नायु कोशिकाहरू बिग्रन्छन् र अन्ततः मर्छन्। यसले मल्टिपल स्क्लेरोसिस जस्ता अवस्थाहरूमा प्रगतिशील स्नायु पतन (न्युरो-डिजेनेरेसन) निम्त्याउँछ।’

कोषको ऊर्जा केन्द्र मानिने माइटोकन्ड्रियालाई पनि क्यूएसी ले असर गर्न सक्छ। मानव र जनावर दुवैमा गरिएका अध्ययनहरूले यी रसायनहरूले माइटोकन्ड्रियाको ‘एडेनोसिन ट्राइफोस्फेट’ (एटीपी) बनाउने क्षमतालाई नष्ट गर्ने कुरा पत्ता लगाएका छन्।

तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि माइटोकन्ड्रियाको अध्ययन गरिरहेका युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, डेभिसका मोलिक्युलर बायोसाइन्सेसका प्राध्यापक जिनो कोर्तोपासीले भने, ‘एटीपी भनेको रासायनिक ऊर्जा हो जसबाट तपाईंको पूरै शरीर चल्छ। यसैले तपाईंको मस्तिष्कलाई काम गर्न र मांसपेशी खुम्चिँदा काम गर्न मद्दत गर्छ।’

चेतावनीहरू बढिरहेको भए तापनि, अनुसन्धानकर्ताहरूलाई क्यूएसी जनचासोको रडारबाट बाहिरै रहेको डर छ भनी हानिकारक रसायनहरूको अनुसन्धान गर्ने क्यालिफोर्नियाको बर्कलेस्थित गैर-नाफामूलक संस्था ‘ग्रीन साइन्स पोलिसी इन्स्टिच्युट’की विज्ञान सञ्चार निर्देशक रेबेका फुओकोले बताइन्।

फुओकोले भनिन्, ‘क्वाटरनरी अमोनियम कम्पाउन्ड्स पीएफएएस, थैलेट्स र फ्लेम रिटार्डेन्ट्सका तत्त्वहरू मिलाएर अर्को ठूलो विषाक्त रसायनको कथा बन्ने बाटोमा छन्। सर्वसाधारणलाई यी खतराहरूबारे केही पनि थाहा नभएकोमा हामी चिन्तित छौँ।’

उद्योगको प्रतिनिधित्व गर्ने गैर-नाफामूलक व्यापार संगठन ‘अमेरिकन क्लिनिङ इन्स्टिच्युट’ (एसीआई) का प्रवक्ताले सीएनएनलाई इमेलमार्फत क्यूएसी ‘अर्को पीएफएएस’ हो भन्ने कुनै पनि दाबी उपलब्ध विज्ञानद्वारा समर्थित नभएको र यसले ‘उपभोक्ताहरूलाई वास्तविक जोखिम बुझ्न मद्दत गर्नुको सट्टा उनीहरूलाई तर्साउने सम्भावना बढी भएको’ बताएका छन्।

एसीआईका वातावरणीय स्वास्थ्य निर्देशक ड्यान सेलेचनिकले भने, ‘कुनै पदार्थ रगत, आमाको दुध, पिसाब वा अन्य नमूनाहरूमा फेला पर्न सक्ने तथ्यले मात्रै स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन।’

यसका साथै, कोष र जनावरहरूमा गरिएका अध्ययनहरूको सान्दर्भिकता मात्रा, सम्पर्कको बाटो, अवधि र अध्ययनका अवस्थाहरूले वास्तविक संसारको प्रयोगलाई कत्तिको प्रतिबिम्बित गर्छन् भन्ने कुरामा निर्भर हुने ‘हाउसहोल्ड एन्ड कमर्सियल प्रोडक्ट्स एसोसिएसन’का अन्तरिम सीईओ माइक ग्रुबरले बताए।

ग्रुबरले इमेलमा भने, ‘जिम्मेवार दृष्टिकोण भनेको नयाँ अनुसन्धानलाई खारेज गर्नु वा प्रारम्भिक निष्कर्षलाई पूर्ण विज्ञानको रूपमा व्यवहार गर्नु होइन। वातावरण संरक्षण एजेन्सी (ईपीए) ले प्रत्येक उत्पादन दर्ता गर्नु अघि त्यसको सुरक्षा र प्रभावकारिताको मूल्याङ्कन गर्छ र वैज्ञानिक प्रमाणहरू विकास हुँदै जाँदा थप डाटा माग्ने, लेबल परिवर्तन गर्ने, प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने वा अन्य कार्यहरू गर्ने अधिकार राख्छ।’

 

• ‘मस्तिष्क नै नभएका’

हन्टको निष्कर्षलाई एउटा प्रयोगशालाको असामान्य घटना भनेर बेवास्ता गर्न सकिन्थ्यो। तर सन् २००८ मा, भर्जिनियाकी प्रजनन अनुसन्धानकर्ता टेरी रुबेकले उनलाई फोन गरिन्। रुबेकले आफ्ना नियन्त्रित मुसाहरू (प्रायोगिक उपचार नदिइएका जनावरहरू) मा डरलाग्दो भ्रूण विकृतिहरू देखिरहेकी थिइन्।

रुबेकको प्रयोगशालामा, विकृतिहरूले फरक रूप लिएका थिए। मानिसमा हुने ‘स्पाइना बिफिडा’ जस्तै न्युरल ट्युब दोषहरू जसमा मेरुदण्डको केही भाग बन्द हुन असफल हुन्छ, वा ‘एनेन्सेफाली’, जहाँ खप्पर र मस्तिष्क कहिल्यै पूर्ण रूपमा विकसित हुँदैनन्।

भर्जिनियाको ब्ल्याक्सबर्गस्थित एडवर्ड भिया कलेज अफ अस्टियोप्याथिक मेडिसिनकी शरीर रचना तथा भ्रूण विज्ञानकी प्राध्यापक रुबेकले भनिन्, ‘धेरै मुसाका भ्रूणहरूमा आधा मात्र मस्तिष्क थियो, खप्पर बाहिर मस्तिष्कको तन्तु बढिरहेको थियो वा मस्तिष्क नै थिएन। तिनीहरूको मेरुदण्डमा प्वालहरू पनि थिए।’

अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सीडीसी) का अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिकामा ३३ मध्ये एक बच्चा जन्मदोषको साथ जन्मिन्छ। मुटुको दोष सबैभन्दा सामान्य जन्मजात विकृति हो, त्यसपछि न्युरल ट्युब दोषहरू आउँछन्, जुन सामान्यतया जन्मसम्मै रहन्छन्।

तर रुबेकका मुसाहरूमा, मस्तिष्क र मेरुदण्डको विकृति भएका भ्रूणहरू गर्भावस्थाको सुरुमै मर्ने र हराउने गरिरहेका थिए। मुसा, कुकुर, बिरालो, सुँगुर र कंगारु जस्ता एकैपटक धेरै बच्चा जन्माउने जनावरहरूमा, मरेको भ्रूणलाई आमाको शरीरले आफ्ना अन्य सन्तानहरूलाई बचाउनका लागि सोसेर लिन्छ।

उनले भनिन्, ‘ईपीए ले सुरक्षा निर्धारण गर्न प्रयोग गर्ने उद्योगका अध्ययनहरूमा यी जन्मदोषहरू फेला नपर्नुको मुख्य कारण यही हो। ती अध्ययनहरूले गर्भावस्थाको धेरै पछिल्लो चरणमा मात्र विकृतिहरू खोजेका थिए, जतिबेला विकृत भ्रूण त्यहाँ रहँदैन।’

• दुई प्रयोगशालाले कसरी सुल्झाए रहस्य

हन्ट र रुबेकले सहकार्य गर्न थाले, र आफ्ना प्रयोगशालामा रहेका मुसाहरूलाई छ महिनासम्म क्यूएसी मिसिएको खाना दिए। सन् २०१४ मा प्रकाशित निष्कर्षले मुसाको गर्भवती हुने र सफलतापूर्वक भ्रूणलाई जन्मसम्म पुर्‍याउने क्षमतामा नाटकीय गिरावट आएको देखायो।

क्यूएसी दिइएका पोथी मुसाहरूले खानामा रुचि गुमाए, सुस्त भए, सास फेर्न गाह्रो भयो र गर्भावस्थाको अन्त्यतिर मांसपेशीको नियन्त्रण गुमाउन थाले। अध्ययनमा समावेश गरिएका जनावरहरूमा योनिबाट रक्तस्राव र कठिन प्रसवको समस्या पनि देखियो, र एक तिहाइभन्दा बढी बच्चा जन्माउने बेलामा मरे।

रुबेकले भनिन्, ‘पछिल्ला अध्ययनहरूमा, हामीले पायौँ क्यूएसी ले सिधै मुसाको साल (प्लासेन्टा) लाई लक्षित गर्छ, जसले बच्चालाई अक्सिजन र पोषक तत्त्व प्रदान गर्छ। सालमा सुजनको स्तर बढ्यो र न्युरल ट्युब दोष भएका भ्रूणहरूमा यो सबैभन्दा उच्च थियो।’

कुनै पनि स्रोतबाट आउने प्रो-इन्फ्लामेटरी प्रोटिनहरूको उच्च स्तरलाई ‘अटेन्सन डेफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर’ (एडीएचडी) र अटिजम जस्ता अवस्थाहरूमा स्नायु र संवेदी प्रशोधन भिन्नताहरूसँग जोडिएको छ।

क्वाटरनरी अमोनियम कम्पाउन्ड्स अण्डकोषमा पनि जम्मा हुन सक्ने रुबेकले बताइन्। तीनमध्ये दुई अध्ययनमा, क्यूएसी को सम्पर्कमा आएका भाले मुसाहरूमा शुक्रकीटको सङ्ख्या कम र कम चल्ने शुक्रकीट फेला परेका थिए। 

रुबेकको प्रयोगशालाले यसको कारण भने अझै अध्ययन गरेको छैन, तर केही संकेतहरू छन्: क्यूएसी ले शुक्रकीट उत्पादन, परिपक्वता र गतिशीलतामा प्रभाव पार्ने शारीरिक कार्यहरूलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ।

रुबेकले भनिन्, ‘मानिसहरूका लागि यसको अर्थ के हो भन्ने कुरा जनावरहरूको अध्ययनबाट मानिसमा जाँदा सधैं उठ्ने सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो। हामीले मानिसमा पत्ता लगाएका केही मात्राहरू जनावर र सेल कल्चर अध्ययनमा प्रयोग गरिएका मात्राहरू जत्तिकै उच्च थिए, त्यसैले हामीलाई सम्पर्कको स्तर समान छ भन्ने थाहा छ। स्पष्ट रूपमा मानिसहरूमा प्रजनन क्षमतालाई असर गर्ने सम्भावना अवस्थित छ, मात्र यो अझै पूर्ण रूपमा ज्ञात छैन।’

• व्यापक प्रयोगले जोखिम बढाउन सक्छ

कोभिड-१९ को महामारीको समयमा डराएका मानिसहरूले आफूलाई र वरपरका लगभग सबै कुरालाई स्यानिटाइज गर्न थालेपछि क्यूएसी को प्रयोग ह्वात्तै बढ्यो। एउटा सानो अध्ययनले महामारीको समयमा घरको धुलोमा क्यूएसीको स्तर ६२% ले बढेको र मानव रगतमा यसको स्तर एक वर्षमै ७७% ले बढेको पत्ता लगायो।

कोभिडको डर घटेको छ, तर घर, कार्यालय र विद्यालयहरूलाई गहिरो रूपमा स्यानिटाइज गर्ने उपभोक्ताको रुचि घटेको छैन। अनुमान अनुसार सन् २०२६ मा क्यूएसी को विश्वव्यापी बजार १.१७ बिलियन डलर पुग्नेछ, जुन २०१९ यता २१% भन्दा बढीको वृद्धि हो। आज पनि, यी यौगिकहरू सार्स-कवभ-२ विरुद्ध लड्न स्वीकृत अमेरिकी वातावरण संरक्षण एजेन्सीको डिसइन्फेक्टेन्टहरूको सूचीमा रहेका सयौं उत्पादनहरूको मुख्य तत्त्वका रूपमा रहेका छन्।

फुओकोले भनिन्, ‘बेन्जाल्कोनियम क्लोराइड (बीएसी), जसलाई अल्काइल डाइमिथाइल बेन्जाइल अमोनियम क्लोराइड (एडीबीएसी) पनि भनिन्छ, सबैभन्दा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने क्यूएसी हो। यो एन्टिब्याक्टेरियल हात धुने साबुन, कीटाणुनाशक वाइप्स र स्प्रे, लुगा धुने स्यानिटाइजर र अन्य धेरै कुरामा पाइन्छ। डाइडिसाइलडाइमिथाइलअमोनियम क्लोराइड (डीडीएसी) पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ र प्रायः एउटै कीटाणुनाशक सूत्रहरूमा बीएसीसँग मिसाइन्छ।’

डेकेयर, जिम, नर्सिङ होम, विद्यालय, अस्पताल, कार्यालय र औद्योगिक स्थलहरूमा क्यूएसी को बारम्बार प्रयोग गर्दा जोखिम बढ्छ।

घरभित्रको जोखिमबारे अध्ययन गर्ने एमोरी युनिभर्सिटीकी सलामोभाले डेकेयर र वृद्धाश्रम जस्ता सुविधाहरूको धुलोमा क्यूएसी को स्तर आवासीय घरहरूको तुलनामा करिब तीन गुणा बढी भएको पाइन्।

रुबेकले भनिन्, ‘जब मेरा बच्चाहरू डेकेयरको शिशु कक्षमा साना थिए, हेरचाह गर्नेहरूले बच्चाले मुखमा हालिरहेको खेलौना लिन्थे, त्यसलाई क्यूएसी कीटाणुनाशकमा डुबाउँथे, बाहिर निकाल्थे, झट्कार्थे, र अर्को बच्चालाई दिन्थे।’

हेरचाह गर्नेहरू क्यूएसीका सम्भावित हानिहरूबारे सायद अनभिज्ञ हुन्छन् र उनीहरूलाई बच्चाहरूलाई सुरक्षित राखेको भान हुन्छ, तर विज्ञहरूका अनुसार यो खेर गएको प्रयास मात्र हो। कीटाणुनाशक प्रयोग गर्नु अघि त्यो खेलौना सफा नगरिएसम्म कीटाणुहरू त्यहीँ रहन्छन्।

रुबेकले भनिन्, ‘पहिले सफा नगरी कीटाणुनाशक प्रयोग गर्नु पटक्कै प्रभावकारी हुँदैन। र अझ निराशाजनक कुरा त यो हो, हामीले सबै कुरालाई कीटाणुरहित गर्न आवश्यक नै छैन। उत्पादकहरूले यी रसायनहरूले ९९% कीटाणु मार्छन् भनी विज्ञापन गर्छन्। तर साबुन र पानीले पनि ९९% कीटाणु पखालेर लान्छ, जब तपाईं पानीले पखाल्नुहुन्छ, ब्याक्टेरिया र कीटाणुहरू जान्छन्।’

र विज्ञहरू भन्छन्, क्यूएसीको बारेमा सबैभन्दा चिन्ताजनक विडम्बना यही हो: साधारण साबुन र पानी पर्याप्त हुने समयमा पनि मानिसहरू बढ्दो रूपमा सम्भावित हानिकारक रसायनहरूको सम्पर्कमा आइरहेका छन्।

सलामोभाले भनिन्, ‘हाम्रो सन्देश सरसफाइ वा कीटाणुनाशक प्रयोग गर्न बन्द गर्नुपर्छ भन्ने होइन। हाम्रो सन्देश भनेको तपाईंले कहिले सामान्य सफाइ मात्र गरे पुग्छ र कहिले साँच्चै कीटाणुरहित गर्न आवश्यक छ भन्ने बुझाउनु हो। यदि कोही सरुवा रोगले बिरामी छ भने, त्यो कीटाणुरहित गर्ने समय हो। तर हरेक पटक सफा गर्दा कीटाणुनाशक प्रयोग गरिरहनु पर्दैन।’

क्यूएसीबाट बच्ने एउटा प्रमुख उपाय भनेको ‘एन्टिब्याक्टेरियल’, ‘एन्टिमाइक्रोबियल’, ‘डिसइन्फेक्टिङ’, ‘स्यानिटाइजिङ’ वा ‘जर्म-किलिङ’ भनेर बजारमा ल्याइएका उत्पादनहरूको लेबल जाँच गर्नु भएको फुओकोले बताइन्। उनले भनिन्, ‘उत्पादनको लेबलमा गन्ध नियन्त्रण, दीर्घकालीन सुरक्षा वा लामो समयसम्म सफा रहनेजस्ता दाबीहरूप्रति सावधान रहनुहोस्, जसले थप रोगाणुनाशक राखिएको संकेत गर्न सक्छन्।’

जब कीटाणुनाशक आवश्यक पर्छ, हन्ट र अन्य विज्ञहरूका अनुसार साइट्रिक एसिड, हाइड्रोजन पेरोक्साइड र इथाइल अल्कोहल (जस्तै अल्कोहल वाइप्स) भएका उत्पादनहरू बढी सुरक्षित विकल्प हुन्।

तर हन्टका लागि भने यो समस्या भान्साको सिङ्कमुनि राखिने सामानभन्दा धेरै ठूलो छ। उनी मान्छिन्, क्यूएसी ले बीपीए कै कथा दोहोर्याइरहेका छन्: एउटा रसायन विश्वसनीय बन्छ र दैनिक जीवनमा मिसिन्छ अनि धेरै पछि मात्र वैज्ञानिकहरूले यसको वास्तविक हानि पत्ता लगाउन थाल्छन्।

उनले भनिन्, ‘मानव शरीरमा यी रसायनहरू कसरी अनुगमन गर्ने भनेर राम्ररी बुझ्नु अघि नै हामीले क्यूएसी उत्पादन गर्‍यौँ र व्यापारका लागि बजारमा ल्यायौँ। मलाई लाग्दैन, हामी यी रसायनहरूको सम्पर्कमा आउनु उचित छ।’